Ekibuuzo abantu kye batera okubuuza nga basoose okutandika okukola ne asidi z’amasavu mu soya kiri nti oba ebika eby’enjawulo bikaluba ku bbugumu ery’enjawulo. Eky'okuddamu kiri nti yee-era ensonga eri emabega waakyo mu butuufu nnyangu nnyo. Lowooza ku ekibaawo ng’oteeka amafuta g’okufumba mu firiigi: gatandika okugonza, mpozzi n’okufuuka enjeru katono. Amasavu g’amajaani g’amakolero geeyisa mu ngeri y’emu, wadde nga kemiko ali emabega waago asingako katono.
Buli kibinja kya asidi w’amasavu ga soya kirina ennamba enkulu eyitibwa omuwendo gwa ayodini oba IV mu bufunze. Osobola okukirowoozaako ng'ekika kya "softness index." IV gy’ekoma okuba waggulu, asidi w’amasavu gy’akoma obutaba na mafuta. Mu ngeri ya molekyu, ekyo kitegeeza nti enkolagana ez'emirundi ebiri nnyingi n'okukyukakyuka "okukyukakyuka" okusingawo mu lujegere lwa molekyu. IV gy’ekoma okubeera wansi, enjegere ezo gye zikoma okugolola.
Ka tutwale ebigezo bisatu ebya bulijjo ng’ebyokulabirako: IV120, IV130, ne IV140. Oyo alina ennamba eya wansi-IV120-akaluba mangu. Kitandika okugonvuwa oba n'okukaluba ng'ebbugumu likka wansi wa diguli nga 28 . IV130 esigala nga mazzi okutuuka ku diguli nga 23 , ate IV140 esigala nga mazzi okutuuka ku diguli nga 18 . Kale, IV gy’ekoma okuba waggulu, ebbugumu gye likoma okugifuula enkalu. Mu ngeri endala, asidi w’amasavu alimu IV omungi agumira nnyo okutonnya.
Laba lwaki ekyo kibaawo. Teebereza buli molekyu ya asidi w’amasavu ng’omuggo. Emiggo egimu gigolokofu; abalala bafukamidde. Bw’oba olina ekibinja ky’emiggo emigolokofu, gisobola okusimba ennyiriri obulungi, ku mabbali, ng’abajaasi abayimiridde mu nkola. Bwe bunnyogoga, zipakira wamu bulungi ne zikola ekizimbe ekigumu. Naye emiggo bwe giba gifukamidde oba nga gikyuse, tegisobola kukwatagana bulungi ne bwe gigezezzaako etya. Bulijjo wano wabaawo ekituli, ekikoona awo. Ne mu mbeera ennyogovu, tezisobola kusenga mu nkola eragiddwa, kale zisigala nga zifuuse mazzi.
Molekyulu ezo ezifukamidde ziva mu ekyo abakugu mu by’obutonde kye bayita double bonds-ekintu ekitegeeza asidi z’amasavu ezitajjula nga oleic, linoleic, ne linolenic acid. Ensigo zino ez’emirundi ebiri zikola ebiwujjo mu lujegere, ekiziyiza molekyo okutuuma ne zifuuka ekikalu. Kale bwe tugamba nti asidi w'amasavu alina omuwendo gwa ayodini omungi, kye twogera ddala nti molekyu zaayo "zifukamidde" era zifuna obuzibu okusimba ennyiriri.
Kati, ka tuyunge ekyo okudda ku nsi entuufu. Bw’oba okola ebintu by’amakolero nga ebizigo, obuveera, oba amafuta agaziyiza obusagwa-, oyagala bibeere nga bifuuse mazzi mu mbeera ennyogovu. Singa amafuta gagonvuwa nga bukyali, ebyuma bikwata, oba ebizigo bikoma okusaasaana obulungi. Mu mbeera ezo, bayinginiya balondawo ekintu eky’oku ntikko-IV nga IV130 oba IV140. Naye bw’oba weetaaga ekintu ekinywevu-tugambe, omusingi gwa ssabbuuni, resin, oba okusiiga okukalu-ojja kwagala ekintu ekya wansi-IV ekiyinza okufuuka ekiristaayo mu ngeri ennyangu, nga IV120. Okulonda kisinziira ku kintu kye kyetaaga okukola ku bbugumu eriweereddwa.
Omuwendo gwa ayodini gwennyini kipimo kyokka eky’obuyumba obw’emirundi ebiri (double bonds) amafuta bwe gasobola okukolagana nabwo. Okukebera kuno kuzingiramu okuteeka ayodini mu sampuli; ayodini akolagana n’enkolagana ey’emirundi ebiri. Asidi w’amasavu gy’akoma okunyiga ayodini, gy’akoma okuba n’enkolagana ez’emirundi ebiri, ate IV ye gy’ekoma okubeera waggulu. Eno y’ensonga lwaki tuyinza okugamba nti IV si namba yokka-kyoleka ensengekera ya molekyu.
Kino tusobola n’okukitegeera nga tuyita mu lenzi y’ebbugumu n’entambula ya molekyu. Ebintu bwe biba bibuguma, molekyu zitambula mangu ne zisigala nga zaawukana. Bwe zitonnya, entambula yazo ekendeera, era molekyo ezigolokofu zisobola okusimba ennyiriri okumpi ne zikola obutafaali. Molekyulu ezifukamidde tezisobola kukola ekyo. Kifaananako n’okugatta omwenge oba ssukaali mu mazzi-molekyulu ezo ez’enjawulo ziyingira mu kkubo ly’amazzi okutonnya ne gafuuka ice. Ensigo ez'emirundi ebiri mu asidi z'amasavu zikola nga "ebitabangula" ebyo, ne biziyiza okutondebwa kw'ebintu ebikalu.
Mu laabu yaffe, lumu twageraageranya sampuli ssatu mu mbeera ze zimu. Asidi w'amasavu eya IV120 yatandika okufuuka ebire ku diguli 25 . IV130 yasigala nga nnyonjo okumala ebbanga katono kyokka n’etandika okugonvuwa nga bw’egwa wansi diguli ntono. IV140 yasigala nga ntangaavu era nga ya mazzi ne bwe yali ku diguli 15 . Twasaaga nti sampuli ya IV140 yali ng’omuntu okuva mu bugwanjuba bwa China ng’akyayambala emikono emimpi wakati mu kiseera ky’obutiti-yamala kugaana kufuuka bbugumu.
Amasavu ga soya mu makolero teganyigirizibwa butereevu okuva mu binyeebwa. Zirongoosebwa ne zaawulwamu okuyita mu mitendera gy’eddagala nga hydrolysis, distillation, n’okugabanya. Enkola zino zaawulamu amafuta ga soya ag’obutonde mu bitundu byago eby’enjawulo ebya asidi w’amasavu, era nga batereeza ebbugumu, empewo, n’embeera y’okwawukana, abakola basobola okutunuulira ebitundu bya IV ebitongole. Okugeza, okukola asidi w’amasavu IV130 kyetaagisa okulongoosa obulungi-okufuna okutabula okutuufu okwa molekyu ezitali nnywevu n’ezijjudde.
Emyaka mitono emabega, twalina kasitoma eyaloopa nti ekizigo kye kyali kikuŋŋaanyiziddwa mu kutereka. Oluvannyuma lw’okugezesa, twakizuula nti ebintu byabwe byali bifunye IV ya 122. Ebitundu byabwe eby’emabega byali birina IV ya 135. Enjawulo eyo ey’obubonero 13 eyinza okuwulikika ng’entono, naye mu kukozesa mu nkola, kyali kitegeeza nti amafuta gaatandika okukaluba mu kiseera eky’obutiti. Ebiwujjo ebyeru byatondebwa wansi w’engooma, nga waggulu waliwo oluwuzi lw’amafuta ag’amazzi agalengejja. Oluvannyuma lw’okukyusa ne badda ku IV135, ensonga n’ebulawo ddala. Bw’etyo ebintu bino bwe biyinza okubeera ebiwulize eri ensengekera ya molekyu.
Ku mutima gwayo, oba asidi w’amasavu ekaluba kisinziira ku ngeri molekyo zaayo gye zizimbibwamu n’engeri gye zisobola okupakira awamu obulungi. Enjegere ezigolokofu zipakira mangu era zifuuka bbugumu nga bukyali; enjegere ezifukamidde ziziyiza okukwatagana era zisigala nga zibeera mazzi. Emboozi nnyangu ekwata ku nsengeka, ebbugumu, n’entambula.
Kale omulundi oguddako bw’olaba IV120, IV130, oba IV140 ku lupapula olulaga ebikwata ku nsonga eno, jjukira nti si nnamba zokka. Zino kika kya shorthand eri "personality" y'amafuta. Ebintu ebya wansi-IV bigolokofu era bitegekeddwa-byagala nnyo okukaluba. Ezo eza waggulu-IV zifukamidde era nga zikyukakyuka-zisinga kwagala kusigala nga zifuuse mazzi. Mu nsi ya kemiko w’amakolero, enjawulo eyo entono mu muwendo gwa ayodini esobola okusalawo enkomerero ya layini yonna ey’ebintu.
